Wersja Zweryfikowana
Średniowiecze to najdłuższa epoka w historii kultury, trwająca około tysiąca lat. Dla ucznia szkoły muzycznej jest to okres kluczowy, ponieważ to wtedy powstały zasady, z których korzystamy do dziś: zapis nutowy na liniach oraz nazwy dźwięków.
Muzyka w tamtym czasie nie była traktowana tylko jako rozrywka, ale jako poważna nauka (ars), stawiana na równi z matematyką i astronomią.
Początek: Upadek Cesarstwa Zachodniorzymskiego (476 r.)
Koniec: Upadek Konstantynopola (1453 r.) lub odkrycie Ameryki (1492 r.)
W muzyce: Dzielimy tę epokę na czas monodii (jednogłosowości) oraz czas polifonii (wielogłosowości), z wyszczególnieniem okresów Ars Antiqua (Sztuka Stara, XII/XIII w.) i Ars Nova (Sztuka Nowa, XIV w.).
Jest to fundament całej muzyki zachodniej. Nazwa pochodzi od papieża Grzegorza Wielkiego (przełom VI/VII w.), który według tradycji uporządkował śpiewy liturgiczne.
Żyjący w XI wieku (ok. 991–1050) benedyktyn Gwidon z Arezzo dokonał rewolucji w nauczaniu muzyki.
Linie: Wprowadził system liniowy (prototyp dzisiejszej pięciolinii), co pozwoliło precyzyjnie zapisywać wysokość dźwięków.
Solmizacja: Wymyślił nazwy dźwięków (Ut, Re, Mi, Fa, Sol, La) biorąc je z pierwszych sylab hymnu do św. Jana Chrzciciela.
Ręka Gwidona: Pomoc dydaktyczna – „mapa" dźwięków na dłoni, która pomagała uczniom szybko uczyć się śpiewu.
Niemiecka mniszka (1098–1179), uznana za świętą i Doktora Kościoła.
Twórczość: Pisała pieśni o bardzo szerokiej skali (ambitusie), co było trudne i nowatorskie. Twierdziła, że muzyka jest „wspomnieniem raju".
Ordo Virtutum (Zastęp Cnót): Pierwszy w historii moralitet (dramat muzyczny o walce dobra ze złem).
Ciekawostka: Diabeł w tym utworze nie śpiewa (bo nie ma w sobie boskiej harmonii), lecz tylko krzyczy.
Związana z budową słynnej katedry. To tu rozwinęła się polifonia.
Leoninus: Pierwszy znany kompozytor organum dwugłosowego (rozciągnięty chorał w dolnym głosie, ozdobna melodia w górnym).
Perotinus: Następca Leoninusa, pisał utwory na 3 i 4 głosy (potężne brzmienie pasujące do gotyckiej katedry).
Polska przyjęła chrzest w 966 roku, wchodząc w krąg kultury łacińskiej. Nasi twórcy dorównywali poziomem kompozytorom zachodnim.
Status: Zabytek „klasy zerowej". Najstarsza polska pieśń religijna.
Czas powstania: Melodia i tekst są starsze (XIII/XIV w.), ale najstarszy zapis nutowy pochodzi z 1407 roku (tzw. rękopis kcyński).
Funkcja: Carmen Patrium (Pieśń Ojczyźniana). Śpiewana przez rycerstwo przed Bitwą pod Grunwaldem (1410).
Budowa: Forma zwrotkowa z refrenem Kyrie eleison. Pierwsza zwrotka do Matki Boskiej, druga do Chrystusa (przez Jana Chrzciciela).
Postać: Dominikanin, pierwszy polski kompozytor znany z imienia (XIII w.).
Utwór: Hymn „Gaude Mater Polonia" (Raduj się, Matko Polsko) napisany w 1253 r. na kanonizację św. Stanisława.
Znaczenie: Do dziś śpiewany podczas uroczystości akademickich.
Najwybitniejszy polski kompozytor średniowiecza (działał w I połowie XV w.).
Styl: Jego muzyka była nowoczesna, w stylu zachodnim (burgundzkim).
Trzygłosowe opracowanie hymnu nieszpornego. Mikołaj zastosował tu technikę fauxbourdon (foburdą), która daje pełne, słodkie brzmienie oparte na tercjach i sekstach. To wiedza wymagana w szkole muzycznej.
Inne utwory: Hystorigraphi aciem – utwór pochwalny (panegiryk) na cześć pary królewskiej.
Postać, którą koniecznie trzeba znać jako uzupełnienie obrazu epoki.
Kim był: Poeta i kompozytor działający w XV wieku (pogranicze średniowiecza i renesansu), związany z Polską, Czechami i Śląskiem.
Ciekawostka: Przez stulecia był zapomniany. Odkryto go dopiero w 1975 roku! Podpisywał się w swoich utworach, ukrywając imię Petrus w pierwszych literach słów (akrostych).
Twórczość: Pisał motety i pieśni, które były bardzo popularne w Europie Środkowej.
„Breve regnum" (Krótkie panowanie): Żartobliwa pieśń żaków krakowskich śpiewana podczas Juwenaliów (wybór króla żaków).
„Cracovia Civitas" (Kraków miasto): Utwór pochwalny na cześć Krakowa. Tekst napisał Stanisław Ciołek, muzyka jest anonimowa (nieznanego autora).
W średniowieczu dzielono instrumenty na dwie grupy ze względu na głośność:
| Grupa | Przykłady | Opis |
|---|---|---|
| Ciche (Bas) Do wnętrz |
Lutnia, Fidel (przodek skrzypiec), Portatyw (małe organy przenośne), Harfa | Służyły do akompaniowania pieśniom dworskim i poezji. |
| Głośne (Haut) Na zewnątrz |
Szałamaja (przodek oboju, ostry dźwięk), Trąbka, Bębny, Lira korbowa | Używane podczas procesji, turniejów rycerskich i tańców. |
Instrument strunowy, w którym dźwięk wydobywa się przez pocieranie strun kołem napędzanym korbą. Wydaje charakterystyczny, ciągły dźwięk (bordun).