Muzyka średniowiecza

Średniowiecze trwało mniej więcej tysiąc lat, dłużej niż jakakolwiek inna epoka w historii muzyki europejskiej. Z tego czasu pochodzą dwie rzeczy, których używasz na każdej lekcji: zapis nut na liniach i nazwy dźwięków.

Muzyki nie traktowano wtedy jak rozrywki. Była nauką (ars), stawianą obok arytmetyki, geometrii i astronomii.

Początek epoki wyznacza się zwykle na rok 476, czyli upadek Cesarstwa Zachodniorzymskiego. Koniec przypada na 1453 (upadek Konstantynopola) albo na 1492 (odkrycie Ameryki). W samej muzyce najpierw panuje monodia, śpiew jednogłosowy. Potem rozwija się polifonia, a w jej historii wyróżniamy dwa okresy: Ars antiqua (sztuka stara, XII–XIII w.) i Ars nova (sztuka nowa, XIV w.).

1.1Chorał gregoriański

Od chorału zaczyna się historia muzyki zachodniej. Nazwę wziął od papieża Grzegorza Wielkiego (pontyfikat 590–604), któremu tradycja przypisała uporządkowanie śpiewów liturgicznych. Badacze uważają dziś, że chorał w znanej nam postaci ukształtował się później, w epoce karolińskiej (VIII–IX w.).

Pięć cech chorału do zapamiętania

1. Jednogłosowość (monodia). Wszyscy śpiewają tę samą melodię, unisono.
2. Łacina. Najważniejszy jest tekst. Wyjątki są nieliczne, np. grecki tekst Kyrie eleison.
3. A cappella. Śpiew bez instrumentów.
4. Swobodny rytm. Nie ma taktu, rytm wynika ze słów.
5. Skale modalne. Osiem skal kościelnych, innych niż dur i moll.

1.2Guido z Arezzo

Benedyktyn urodzony ok. 991 r. Datę śmierci podaje się zwykle jako ok. 1050, ale nie jest pewna. Szukał sposobu, żeby śpiewacy uczyli się nowych melodii szybciej niż ze słuchu.

Linie. Ok. 1025 r. opisał zapis neum na liniach, prototyp dzisiejszej pięciolinii. Wysokość dźwięku dało się wreszcie odczytać dokładnie.

Solmizacja. W liście Epistola de ignoto cantu (ok. 1028–1030) pokazał, jak uczyć się melodii z pomocą hymnu do św. Jana Chrzciciela Ut queant laxis. Kolejne wersy hymnu zaczynają się od kolejnych dźwięków, a pierwsze sylaby wersów dały nazwy ut, re, mi, fa, sol, la. Sylabę ut zastąpiono później przez do, a si dodano dopiero po średniowieczu.

Ręka Gwidona. Dłoń jako mapa dźwięków: nauczyciel wskazywał staw palca, uczeń śpiewał odpowiadający mu dźwięk. Pomoc nosi imię Gwidona, ale w rozbudowanej postaci rozpowszechniła się dopiero po jego śmierci.

1.3Hildegarda z Bingen

Niemiecka mniszka i mistyczka (1098–1179), święta i doktor Kościoła. Jej pieśni mają bardzo szeroki ambitus, rzadki w chorale. Muzykę nazywała wspomnieniem raju.

Ordo Virtutum („Zastęp Cnót”) to najstarszy znany moralitet, dramat muzyczny o walce cnót z diabłem o ludzką duszę. Śpiewają w nim wszyscy oprócz diabła. On tylko krzyczy, bo nie ma w sobie boskiej harmonii.

1.4Szkoła Notre-Dame i narodziny polifonii

Muzycy związani z paryską katedrą Notre-Dame rozwinęli na przełomie XII i XIII w. polifonię.

Leoninus to pierwszy znany z imienia twórca organum dwugłosowego. W dolnym głosie brzmi chorał rozciągnięty w długich wartościach, a nad nim górny głos prowadzi ozdobną melodię.

Perotinus, jego następca, pisał organa na trzy i cztery głosy. Takie brzmienie dobrze wypełniało gotycką katedrę.

1.5Ars nova, sztuka nowa (XIV w.)

Nazwa pochodzi od traktatu Ars nova (ok. 1320), przypisywanego Philippe’owi de Vitry. Traktat wprowadzał nowe, drobniejsze wartości rytmiczne i uznawał metrum dwudzielne za równorzędne z trójdzielnym.

Guillaume de Machaut (ok. 1300–1377) był francuskim poetą i kompozytorem. Jego Messe de Nostre Dame to najstarsze zachowane wielogłosowe opracowanie całego ordinarium mszy, czyli jej części stałych, przez jednego kompozytora. Pisał też pieśni świeckie: ballady, rondeaux i virelais.

W motetach tego czasu stosowano izorytmię: w tenorze powraca ten sam wzór rytmiczny (talea) i melodyczny (color).

We Włoszech najważniejszym kompozytorem XIV w. był niewidomy florencki organista Francesco Landini (ok. 1325–1397), autor ballat.

1.6Muzyka świecka: poeci-muzycy

Obok kościoła rozwijała się pieśń dworska. Autorzy sami pisali słowa i melodie, a ich głównym tematem była miłość dworska.

Trubadurzy działali w XII–XIII w. w południowej Francji i śpiewali po prowansalsku. Truwerzy z północnej Francji pisali w języku starofrancuskim. Najbardziej znany z nich, Adam de la Halle, jest autorem Gry o Robinie i Marion. W krajach niemieckich śpiewali minnesingerzy, od Minne, czyli miłości.

Chrzest w 966 r. włączył Polskę w krąg kultury łacińskiej, a razem z liturgią przyszedł do nas chorał. Polska muzyka rozwijała się pod silnym wpływem Zachodu. Najwybitniejszy polski kompozytor epoki, Mikołaj z Radomia, pisał w stylu burgundzkim.

2.1„Bogurodzica”

Najstarsza polska pieśń religijna i zabytek „klasy zerowej”. Tekst i melodia powstały prawdopodobnie w XIII lub XIV w. Najstarszy zapis z nutami pochodzi z 1407 r. (rękopis kcyński).

Jan Długosz nazwał ją carmen patrium, pieśnią ojczystą. Według przekazów rycerstwo śpiewało ją przed bitwą pod Grunwaldem w 1410 r.

Dwie najstarsze zwrotki kończą się wezwaniem Kyrie eleison. Pierwsza zwraca się do Matki Boskiej, druga do Chrystusa za pośrednictwem Jana Chrzciciela.

2.2Wincenty z Kielczy i „Gaude Mater Polonia”

Wincenty z Kielczy był duchownym krakowskim, prawdopodobnie dominikaninem. Uważa się go za pierwszego polskiego kompozytora znanego z imienia (XIII w.).

Jego hymn Gaude Mater Polonia („Raduj się, Matko Polsko”) powstał w związku z kanonizacją św. Stanisława w 1253 r. Prawdopodobnie wykonano go po raz pierwszy w Krakowie 8 maja 1254 r.

Do dziś śpiewa się go na uroczystościach akademickich, zwykle w czterogłosowym opracowaniu Teofila Klonowskiego z XIX w.

2.3Mikołaj z Radomia

Najwybitniejszy polski kompozytor średniowiecza, działający w pierwszej połowie XV w. Pisał w stylu burgundzkim, nowoczesnym jak na swój czas.

Hystorigraphi aciem mentis to panegiryk na cześć pary królewskiej, Władysława Jagiełły i Zofii Holszańskiej, napisany z okazji narodzin ich syna (ok. 1427).

2.4Piotr z Grudziądza

Poeta i kompozytor z XV w. (ok. 1392 – ok. 1480), z pogranicza średniowiecza i renesansu. Studiował w Akademii Krakowskiej, był kapelanem cesarza Fryderyka III, działał też w Czechach i na Śląsku. Jego motety i pieśni były popularne w Europie Środkowej.

Przez stulecia nikt o nim nie pamiętał. Odkrył go dopiero w 1975 r. czeski muzykolog Jaromír Černý. Piotr podpisywał utwory akrostychem: pierwsze litery tekstów poszczególnych głosów lub wersów składają się w napis Petrus Wilhelmi de Grudencz.

2.5„Cracovia civitas”

Motet pochwalny na cześć Krakowa, związany z narodzinami syna Władysława Jagiełły (1426/27). Tekst przypisuje się Stanisławowi Ciołkowi. Muzykę niektórzy badacze przypisują Mikołajowi z Radomia, ale jego autorstwo nie jest pewne.

W późnym średniowieczu (XIV–XV w.) instrumenty dzielono według głośności na dwie grupy. Ciche grały we wnętrzach, głośne pod gołym niebem.

Lira korbowa. Instrument strunowy, w którym struny pociera koło obracane korbą. Gra bez przerwy, a jej charakterystyczny ciągły dźwięk to bordun.

Czerwone daty dotyczą Europy, niebieskie Polski.

Chorał gregoriański

Jednogłosowy liturgiczny śpiew Kościoła rzymskokatolickiego.

Neumy

Średniowieczne znaki nutowe, pokazujące przybliżony przebieg melodii.

Polifonia

Wielogłosowość: równoczesne brzmienie co najmniej dwóch różnych linii melodycznych.

Organum

Najstarsza forma polifonii: chorał i dodany do niego głos.

Motet

Utwór wielogłosowy, w którym nad tenorem opartym na chorale górne głosy mają własne teksty, często różne, a nawet w różnych językach.

Izorytmia

Technika XIV w.: w tenorze powraca ten sam wzór rytmiczny (talea) i melodyczny (color).

Kantyk

Biblijna pieśń pochwalna spoza Księgi Psalmów, np. Magnificat.

Melizmat

Wiele dźwięków śpiewanych na jednej sylabie tekstu, np. w słowie Alleluja.

Fauxbourdon czyt. foburdą

Prowadzenie głosów w równoległych akordach sekstowych (tercja i seksta nad najniższym głosem). Stosował je Mikołaj z Radomia.

Moralitet

Utwór sceniczny o walce cnoty z grzechem, np. Ordo Virtutum.