Muzyka średniowiecza

Średniowiecze trwało mniej więcej tysiąc lat, dłużej niż jakakolwiek inna epoka w historii muzyki europejskiej. Z tego czasu pochodzą dwie rzeczy, których używasz na każdej lekcji: zapis nut na liniach i nazwy dźwięków.

Muzyki nie traktowano wtedy jak rozrywki. Była nauką (ars), stawianą obok arytmetyki, geometrii i astronomii.

Początek epoki wyznacza się zwykle na rok 476, czyli upadek Cesarstwa Zachodniorzymskiego. W historii ogólnej koniec przypada na 1453 (upadek Konstantynopola) albo na 1492 (odkrycie Ameryki), a w historii muzyki przyjmuje się zwykle ok. 1430. W samej muzyce najpierw panuje monodia, śpiew jednogłosowy. Potem rozwija się polifonia, a w jej historii wyróżniamy dwa okresy: Ars antiqua (sztuka stara, XII–XIII w.) i Ars nova (sztuka nowa, XIV w.).

1.1Chorał gregoriański

Od chorału zaczyna się historia muzyki zachodniej. Nazwę wziął od papieża Grzegorza Wielkiego (pontyfikat 590–604), któremu tradycja przypisała uporządkowanie śpiewów liturgicznych. Badacze uważają dziś, że chorał w znanej nam postaci ukształtował się później, w epoce karolińskiej (VIII–IX w.). posłuchaj

Pięć cech chorału do zapamiętania

1. Jednogłosowość (monodia). Wszyscy śpiewają tę samą melodię, unisono.
2. Łacina. Najważniejszy jest tekst. Wyjątki są nieliczne, np. grecki tekst Kyrie eleison.
3. A cappella. Śpiew bez instrumentów.
4. Swobodny rytm. Nie ma taktu, rytm wynika ze słów.
5. Skale modalne. Osiem skal kościelnych, innych niż dur i moll.

Do najbardziej znanych śpiewów chorałowych należą antyfona maryjna Salve Regina („Witaj, Królowo”) i sekwencja Dies irae („Dzień gniewu”) o Sądzie Ostatecznym, przypisywana Tomaszowi z Celano (zm. ok. 1256). Dies irae śpiewano we mszy żałobnej, czyli requiem. posłuchaj posłuchaj

Jak zapisywano chorał. Przez wieki melodii uczono się ze słuchu. Od IX w. nad tekstem zaczęto stawiać neumy, początkowo bez linii. Nie podawały one dokładnej wysokości dźwięków, bo śpiewak znał melodię na pamięć. Zapisywały za to bardzo precyzyjnie, jak ją wykonać: które dźwięki wydłużyć, które śpiewać lekko, gdzie zmiękczyć głos. Skryby z St. Gallen dopisywali nad neumami litery, np. c (celeriter, szybko) i t (trahere vel tenere, przeciągnąć lub przytrzymać). Znaczenie liter objaśnił Notker z St. Gallen (zm. 912) w liście do Lantberta. W XX w. Eugène Cardine z opactwa Solesmes zbadał te znaki i stworzył semiologię gregoriańską, czyli sztukę odczytywania z neum sposobu wykonania. Dzięki niej najstarsze neumy okazały się pod wieloma względami dokładniejsze niż późniejsza notacja kwadratowa.

Skąd wzięły się kształty neum, nie wiadomo na pewno. Według hipotezy cheironomicznej (gr. cheir, ręka) neumy utrwalają ruchy ręki kantora, który gestem pokazywał chórowi przebieg melodii. Inni badacze wywodzą je z akcentów gramatycznych, ze znaków interpunkcyjnych albo z wzorców bizantyjskich. Cardine łączył kilka z tych wyjaśnień i nazywał neumę „gestem utrwalonym atramentem na pergaminie”.

1.2Guido z Arezzo

Benedyktyn urodzony ok. 990 r. Datę śmierci podaje się zwykle jako ok. 1050, ale nie jest pewna. Szukał sposobu, żeby śpiewacy uczyli się nowych melodii szybciej niż ze słuchu.

Linie. Kopiści używali już czerwonej linii dla dźwięku f i żółtej dla c. Guido dodał między nimi i nad nimi linie czarne, a na początku linii stawiał litery jako klucze. Tak powstał system czterech linii, prototyp pięciolinii. Neumy stawiano odtąd na liniach i między nimi, więc wysokość dźwięku była wreszcie jednoznaczna. Guido opisał tę metodę ok. 1025 r.

Solmizacja. W liście Epistola de ignoto cantu (ok. 1028–1030) pokazał, jak uczyć się melodii z pomocą hymnu do św. Jana Chrzciciela Ut queant laxis. Kolejne wersy hymnu zaczynają się od kolejnych dźwięków, a pierwsze sylaby wersów dały nazwy ut, re, mi, fa, sol, la. Sylabę ut zastąpiono później przez do, a si dodano dopiero po średniowieczu.

Ręka Gwidona. Dłoń jako mapa dźwięków: nauczyciel wskazywał staw palca, uczeń śpiewał odpowiadający mu dźwięk. Pomoc ta była w średniowieczu bardzo popularna i nosi imię Gwidona, ale nie ma dowodów, że miał z nią cokolwiek wspólnego.

1.3Hildegarda z Bingen

Niemiecka mniszka i mistyczka (1098–1179), ksieni benedyktynek, święta i doktor Kościoła. Jej pieśni mają bardzo szeroki ambitus, rzadki w chorale. W liście do prałatów Moguncji (1178/79) pisała, że wygnanie z raju oznaczało utratę niebiańskiego głosu, którym człowiek śpiewał razem z aniołami. Muzykując, człowiek przypomina sobie tę stratę. posłuchaj

Ordo Virtutum („Zastęp Cnót”) to najstarszy znany moralitet, dramat muzyczny o walce cnót z diabłem o ludzką duszę. Śpiewają w nim wszyscy oprócz diabła. On tylko wykrzykuje swoje kwestie, bo nie ma w sobie boskiej harmonii.

1.4Szkoła Notre-Dame i narodziny polifonii

Muzycy związani z paryską katedrą Notre-Dame stworzyli pod koniec XII i na początku XIII w. pierwszy repertuar polifoniczny, który rozszedł się po całej Europie. Z imienia znamy tylko dwóch z nich, dzięki traktatowi anonimowego Anglika studiującego w Paryżu.

Leoninus (II poł. XII w.) według tego traktatu ułożył Magnus liber organi („Wielką księgę organów”): dwugłosowe organa na cały rok liturgiczny. W dolnym głosie brzmi chorał rozciągnięty w długich wartościach, a nad nim górny głos prowadzi ozdobną melodię.

Perotinus (działał ok. 1200), jego następca, przerabiał i rozbudowywał tę księgę. Pisał organa na trzy i cztery głosy. Czterogłosowe Viderunt omnes i Sederunt principes to jego najsłynniejsze dzieła. posłuchaj

Organum to najstarszy rodzaj wielogłosowości: do melodii chorału dodawano drugi głos, początkowo prowadzony równolegle w kwartach lub kwintach. Najstarszy opis organum podaje traktat Musica enchiriadis z końca IX w.; od tego czasu umownie liczy się początki wielogłosowości. W szkole Notre-Dame rytm głosów uporządkowano według modi rytmicznych, krótkich wzorów powtarzanych w metrum trójdzielnym. Obok organum powstawał conductus: utwór na dwa lub trzy głosy, które śpiewają ten sam łaciński tekst w tym samym rytmie, nuta przeciw nucie. Taką fakturę nazywamy akordową (nota contra notam); to wczesna postać homofonii.

1.5Ars nova, sztuka nowa (XIV w.)

Nazwa pochodzi od traktatu Ars nova (ok. 1320), przypisywanego Philippe’owi de Vitry. Traktat wprowadzał nowe, drobniejsze wartości rytmiczne i uznawał metrum dwudzielne za równorzędne z trójdzielnym.

Guillaume de Machaut (ok. 1300–1377) był francuskim poetą i kompozytorem. Jego Messe de Nostre Dame (ok. 1364–1365) to czterogłosowe, najstarsze zachowane opracowanie całego ordinarium mszy, czyli jej części stałych, przez jednego kompozytora. Pisał też pieśni świeckie: ballady, rondeaux i virelais. posłuchaj

W motetach tego czasu stosowano izorytmię: w tenorze powraca ten sam wzór rytmiczny (talea) i melodyczny (color).

We Włoszech najważniejszym kompozytorem XIV w. był Francesco Landini (ok. 1335–1397), florencki organista, niewidomy od dzieciństwa. Słynął z gry na portatywie i z improwizacji. Zostawił ok. 140 ballat. posłuchaj

1.6Muzyka świecka: poeci-muzycy

Obok kościoła rozwijała się pieśń dworska. Autorzy sami pisali słowa i melodie, a ich głównym tematem była miłość dworska.

Trubadurzy działali w XII–XIII w. w południowej Francji i śpiewali po prowansalsku. Truwerzy z północnej Francji pisali w języku starofrancuskim. Najbardziej znany z nich, Adam de la Halle, jest autorem Gry o Robinie i Marion. W krajach niemieckich śpiewali minnesingerzy, od Minne, czyli miłości. posłuchaj

Ze średniowiecza pochodzą też najstarsze zapisane utwory czysto instrumentalne. Estampie to dworski taniec z XII–XIV w., zbudowany z powtarzanych fraz, grany m.in. na fidelach. Machaut i inni twórcy pisali pieśni w formie rondeau z powracającym refrenem; z tej zasady wyrośnie później rondo.

W Anglii, w rękopisie z lat ok. 1261–1265 związanym z opactwem w Reading, zapisano pieśń Sumer is icumen in („Nadeszło lato”). To czterogłosowy kanon (zwany wtedy rota): kolejne głosy wchodzą po kolei z tą samą melodią. Uchodzi za najstarszy znany kanon. Rękopis przechowuje British Library. posłuchaj

1.7Elementy dzieła muzycznego w średniowieczu

1. Melodyka. W chorale płynna, przeważnie stopniowa, o niewielkim zakresie; na jednej sylabie bywa wiele dźwięków (melizmat). W organum górny głos jest bogato ozdobiony.
2. Rytmika. Chorał ma rytm swobodny, wynikający ze słów. W szkole Notre-Dame pojawiają się modi rytmiczne, a ars nova wprowadza drobniejsze wartości i metrum dwudzielne.
3. Harmonika. Skale kościelne zamiast dur i moll. W organum brzmią „puste” kwarty, kwinty i oktawy; w XV w. coraz więcej tercji i sekst (fauxbourdon).
4. Kolorystyka. Przeważają męskie głosy (mnisi, kantorzy). Instrumenty z bordunem, takie jak dudy, fidel i lira korbowa, grały w muzyce świeckiej, a ich udziału zwykle nie zapisywano. Dudy i lirę korbową jako polskie instrumenty ludowe opisuje kompendium Polska muzyka ludowa.
5. Dynamika i agogika. Nie zapisywano ich w nutach. Litery dopisywane nad neumami w St. Gallen, np. c (szybko) i t (przytrzymać), mówią jednak o zmianach ruchu.
6. Artykulacja. Najstarsze neumy pokazują, które dźwięki wydłużyć, które śpiewać lekko, a gdzie zmiękczyć głos.
7. Faktura. Najpierw monodia (chorał, pieśni trubadurów), potem polifonia (organum, motet, kanon) i wczesna homofonia (conductus).

Przeważała muzyka wokalna: sakralna (chorał, msza, motet) i świecka (pieśni trubadurów, truwerów i minnesingerów). Muzyka instrumentalna towarzyszyła śpiewowi i tańcom; samodzielnie zapisano niewiele, np. estampie.

Każdy z tych elementów, z przykładami do słuchania i ćwiczeniami słuchowymi, omawia osobne kompendium Elementy dzieła muzycznego.

1.8Jak rozpoznać utwór średniowieczny

Na sprawdzianie ze słuchu pomogą pytania: czy śpiewa jeden głos bez akompaniamentu, w swobodnym rytmie i po łacinie (chorał)? Czy pod ozdobną melodią ciągnie się bardzo długi dźwięk albo brzmią „puste” kwinty i oktawy (organum)? Czy w pieśni lub tańcu słychać bordun dud albo liry korbowej? Średniowiecze brzmi surowiej i prościej niż renesans: mniej pełnych akordów i brak systemu dur–moll.

Chrzest w 966 r. włączył Polskę w krąg kultury łacińskiej, a razem z liturgią przyszedł do nas chorał. Polska muzyka rozwijała się pod silnym wpływem Zachodu. Najwybitniejszy polski kompozytor epoki, Mikołaj z Radomia, znał najnowsze techniki zachodnie, m.in. fauxbourdon.

2.1„Bogurodzica”

Najstarsza polska pieśń religijna i zabytek „klasy zerowej”. Kiedy powstała, nie wiadomo: badacze proponują daty od XIII w. do ok. 1400. Najstarszy zapis z nutami wpisano krótko po 1407 r. na wyklejce rękopisu z Kcyni, który dziś przechowuje Biblioteka Jagiellońska.

Jan Długosz nazwał ją carmen patrium, pieśnią ojczystą, i opisał, jak całe wojsko śpiewało ją przed bitwą pod Grunwaldem w 1410 r. Pisał jednak pół wieku po bitwie.

Dwie najstarsze zwrotki kończą się wezwaniem Kyrie eleison. Pierwsza zwraca się do Matki Boskiej, druga do Chrystusa za pośrednictwem Jana Chrzciciela. posłuchaj

2.2Wincenty z Kielczy i „Gaude Mater Polonia”

Wincenty z Kielczy był dominikaninem, poetą i hagiografem (XIII w.). Napisał rymowane oficjum ku czci św. Stanisława, a Jan Długosz przypisywał mu także śpiewy. Bywa nazywany pierwszym polskim kompozytorem znanym z imienia.

Hymn Gaude Mater Polonia („Raduj się, Matko Polsko”) należy do tego oficjum, które powstało ok. 1255 r., najpewniej po kanonizacji św. Stanisława (1253). Melodię zaczerpnięto z XIII-wiecznego hymnu do św. Dominika Gaude, mater ecclesia. Z czasem zaczęto ją uważać za rodzimą.

Do dziś śpiewa się go na uroczystościach akademickich, zwykle w czterogłosowym opracowaniu przypisywanym Teofilowi Klonowskiemu (XIX w.). posłuchaj

2.3Mikołaj z Radomia

Najwybitniejszy polski kompozytor pierwszej połowy XV w. Znamy go tylko z podpisów pod utworami. Zachowało się dziesięć jego kompozycji, wszystkie trzygłosowe.

Hystorigraphi aciem mentis uczcił narodziny królewicza Kazimierza, syna Władysława Jagiełły i Zofii Holszańskiej, 16 maja 1426 r. Tekst napisał Stanisław Ciołek. To jedyna pewna data w biografii kompozytora.

2.4Piotr z Grudziądza

Poeta i kompozytor z XV w. (ur. 1392, zm. po 1452), z pogranicza średniowiecza i renesansu. Studiował w Krakowie (magisterium w 1430 r.), a w 1442 r. był kapelanem na dworze Fryderyka III w Wiedniu. Data i miejsce jego śmierci są nieznane. Jego utwory zachowały się w 47 rękopisach, co świadczy o ich popularności w Europie Środkowej.

Przez stulecia nikt o nim nie pamiętał. Odkrył go na początku lat 70. XX w. czeski muzykolog Jaromír Černý, który ogłosił odkrycie w 1975 r. Piotr podpisywał utwory akrostychem. W pieśniach ukrywał imię Petrus, a w motecie Pneuma eucaristiarum pełne nazwisko: Petrus Wilhelmi de Grudencz. posłuchaj

2.5„Cracovia civitas”

Motet pochwalny na cześć Krakowa, związany z narodzinami syna Władysława Jagiełły (1426/27). Tekst przypisuje się Stanisławowi Ciołkowi. Muzykę niektórzy badacze przypisują Mikołajowi z Radomia, ale jego autorstwo nie jest pewne.

W późnym średniowieczu (XIV–XV w.) muzycy dzielili instrumenty według głośności na dwie grupy. Głośne grały na zewnątrz i podczas ceremonii, ciche we wnętrzach. Po francusku nazywano je haut i bas. Słowa te znaczą dosłownie „wysoki” i „niski”, ale chodziło o głośność, a nie o wysokość dźwięku. Bas to tutaj po prostu „cichy”, a nie głos basowy.

Na ilustracjach z epoki często widać też dzwonki, bębny i instrumenty z bordunem, czyli dźwiękiem trwającym bez przerwy: dudy, fidele, podwójne flety i liry korbowe. Partii dla nich nie zapisywano, dziś trzeba je odtwarzać.

Lira korbowa. Instrument strunowy, w którym struny pociera koło obracane korbą. Gra bez przerwy, a jej struny bordunowe dają charakterystyczny ciągły dźwięk.

Budowę i brzmienie instrumentów, rodzaje głosów i zespołów oraz ćwiczenia w ich rozpoznawaniu omawia osobne kompendium Instrumenty, głosy i zespoły.

Średniowiecze to druga epoka historii muzyki europejskiej. Poprzedza je starożytność, a po nim przychodzi renesans.

1. Starożytność — do V w. n.e. (476)
2. Średniowiecze — od V w. do ok. 1430 (w historii ogólnej do 1453 lub 1492)
3. Renesans — ok. 1430–1600
4. Barok — ok. 1600–1750
5. Klasycyzm — ok. 1750–1820
6. Romantyzm — ok. 1820–1900
7. Impresjonizm — ok. 1890–1918
8. Muzyka XX i XXI w. — od początku XX w. do dziś

Czerwone daty dotyczą Europy, niebieskie Polski.

Trzynaście utworów, które warto znać ze słuchu. Odtwarzacz YouTube wczytuje się dopiero po kliknięciu, więc sama strona nie łączy się z YouTube. Na wydruku zamiast odtwarzacza jest kod QR.

Chorał gregoriański

Jednogłosowy liturgiczny śpiew Kościoła rzymskokatolickiego.

Neumy

Średniowieczne znaki zapisu chorału. Najstarsze, pisane bez linii (adiastematyczne), nie określają dokładnych interwałów, bo melodię znano ze słuchu. Utrwalają za to rytm, artykulację i niuanse wykonania. Od XI w. umieszczano je na liniach (neumy diastematyczne) i wtedy pokazywały także wysokość.

Semiologia gregoriańska

Nauka o odczytywaniu najstarszych neum, zwłaszcza sangalleńskich i metzeńskich, jako wskazówek wykonawczych: rytmu, artykulacji i niuansów. Jej twórcą był Eugène Cardine z Solesmes.

Hipoteza cheironomiczna

Przypuszczenie, że neumy utrwalają gesty ręki prowadzącego śpiew (gr. cheir, ręka). To jedna z kilku hipotez o pochodzeniu neum, wśród badaczy sporna.

Polifonia

Wielogłosowość: równoczesne brzmienie co najmniej dwóch różnych linii melodycznych.

Organum

Najstarsza forma polifonii: chorał i dodany do niego głos.

Motet

Utwór wielogłosowy, w którym nad tenorem opartym na chorale górne głosy mają własne teksty, często różne, a nawet w różnych językach.

Izorytmia

Technika XIV w.: w tenorze powraca ten sam wzór rytmiczny (talea) i melodyczny (color).

Kantyk

Biblijna pieśń pochwalna spoza Księgi Psalmów, np. Magnificat.

Melizmat

Wiele dźwięków śpiewanych na jednej sylabie tekstu, np. w słowie Alleluja.

Fauxbourdon czyt. foburdą

Prowadzenie głosów w równoległych akordach sekstowych (tercja i seksta nad najniższym głosem). Stosował je Mikołaj z Radomia.

Moralitet

Utwór sceniczny o walce cnoty z grzechem, np. Ordo Virtutum.

Etos

U starożytnych Greków przekonanie, że muzyka kształtuje charakter człowieka, a każda skala budzi inne uczucia.

Modi rytmiczne

Krótkie, powtarzane wzory rytmiczne w metrum trójdzielnym, używane w szkole Notre-Dame.

Conductus

Średniowieczny utwór na dwa lub trzy głosy śpiewające ten sam łaciński tekst w tym samym rytmie.

Faktura

Układ głosów w utworze: monodia (jeden głos), polifonia (głosy samodzielne), homofonia (melodia w jednym głosie, pozostałe towarzyszą jej akordami).

Homofonia

Faktura, w której jeden głos, najczęściej najwyższy, prowadzi melodię, a pozostałe tworzą akompaniament. W średniowieczu jej wczesną postacią był conductus: głosy śpiewają razem, w tym samym rytmie.

Kanon

Utwór, w którym kolejne głosy wchodzą po kolei z tą samą melodią; najstarszy znany to Sumer is icumen in.

Rondeau

Średniowieczna pieśń z powracającym refrenem (np. u Machauta), poprzedniczka ronda.

Estampie

Dworski taniec z XII–XIV w., jeden z najstarszych zapisanych utworów instrumentalnych.